Τι είναι η δραματοποίηση ενός βιβλίου;

Όταν μια ιστορία περνά από τη σελίδα στη σκηνή

Ένα βιβλίο μπορεί να μας δώσει έναν ολόκληρο κόσμο μέσα από τις λέξεις του. Μπορεί να μας γνωρίσει ανθρώπους που δεν υπάρχουν, τόπους που δεν έχουμε επισκεφθεί, γεγονότα που δεν συνέβησαν ποτέ και παρ’ όλα αυτά, όσο διαβάζουμε, μοιάζουν αληθινά. Κάποιες φορές, όμως, μια ιστορία μάς γεννά την επιθυμία να τη δούμε να συμβαίνει μπροστά μας. Να αποκτήσει πρόσωπα, φωνές, σώματα, χώρο και χρόνο. Να γίνει θέατρο.

Εκεί βρίσκεται η δραματοποίηση.

Τι εννοούμε όταν λέμε «δραματοποίηση»;

Με τον όρο δραματοποίηση εννοούμε, με την αυστηρότερη θεατρολογική σημασία του όρου, τη μετάπλαση ενός μη θεατρικού κειμένου σε θεατρικό. Αφετηρία μπορεί να είναι ένα μυθιστόρημα, ένα διήγημα, ένα παραμύθι, μια αφήγηση ή ένα άλλο κείμενο που δεν έχει γραφτεί εξαρχής για τη σκηνή.

Το κείμενο αυτό δεν μεταφέρεται απλώς από τη σελίδα στη σκηνή. Χρειάζεται να αλλάξει τρόπο ύπαρξης. Η αφήγηση, η περιγραφή, οι σκέψεις των ηρώων, οι σχέσεις τους και όσα συμβαίνουν μέσα στην ιστορία πρέπει να αναζητήσουν τη θεατρική τους μορφή. Η σχετική βιβλιογραφία περιγράφει αυτή τη μετάβαση ως μεταγραφή του αφηγηματικού κειμένου στους κώδικες του δράματος και του θεάτρου: πρόσωπα, σχέσεις, δράση, συγκρούσεις, διάλογος, ρόλος, χώρος, χρόνος και σκηνική πράξη.

Για μένα, το πιο ενδιαφέρον σημείο βρίσκεται ακριβώς εκεί: δεν προσπαθούμε να κάνουμε το βιβλίο να μοιάζει με θέατρο. Προσπαθούμε να ανακαλύψουμε ποια μορφή μπορεί να πάρει η συγκεκριμένη ιστορία όταν γίνει θέατρο.

Από την αφήγηση στη δράση

Στο βιβλίο ο συγγραφέας έχει τη δυνατότητα να μας πει τι σκέφτεται ένας ήρωας, να περιγράψει με λεπτομέρεια έναν τόπο ή να περάσει μέσα σε λίγες γραμμές από τη μία εποχή στην άλλη. Στη σκηνή αυτά τα πράγματα πρέπει, με κάποιον τρόπο, να αποκτήσουν παρουσία.

Αν ο ήρωας φοβάται, για παράδειγμα, δεν αρκεί να πληροφορηθεί το κοινό ότι φοβάται. Πρέπει να βρούμε πώς θα φανεί αυτός ο φόβος. Στο σώμα του, στη φωνή του, στη σχέση του με τους άλλους, σε μια πράξη, σε μια παύση, σε κάτι που συμβαίνει γύρω του. Αν μια σχέση ανάμεσα σε δύο πρόσωπα είναι σημαντική για την ιστορία, πρέπει να τη δούμε να λειτουργεί. Αν υπάρχει μια σύγκρουση, πρέπει να αποκτήσει δράση.

Αυτή η μετάβαση από το «διαβάζω τι συνέβη» στο «βλέπω κάτι να συμβαίνει» είναι ένα από τα βασικά ζητήματα που αντιμετωπίζει όποιος δραματοποιεί ένα κείμενο. Η Μώρου, μιλώντας για τη δραματοποίηση, περιγράφει αντίστοιχα μια πορεία που ξεκινά από την κατανόηση της δραματικής δομής της ιστορίας και οδηγεί στη σκηνική της απόδοση.

Τι αλλάζει όταν ένα βιβλίο γίνεται θεατρικό;

Αλλάζουν αρκετά πράγματα. Και αυτό δεν σημαίνει ότι προδίδεται το αρχικό έργο.

Ένα μεγάλο αφηγηματικό έργο μπορεί να χρειαστεί να συμπυκνωθεί. Κάποια επεισόδια μπορεί να φύγουν, κάποιοι χαρακτήρες να συγχωνευθούν, ενώ ένα μικρό γεγονός που στο βιβλίο περνά σχεδόν απαρατήρητο μπορεί να χρειαστεί να μεγαλώσει, επειδή στη σκηνή πρέπει να αποκτήσει χρόνο και χώρο για να συμβεί. Η αφήγηση μπορεί να μετατραπεί σε διάλογο, μια εσωτερική σκέψη σε πράξη και μια περιγραφή σε σκηνική εικόνα.

Επομένως, η δραματοποίηση είναι αναγκαστικά μια πράξη επιλογής. Όποιος τη δημιουργεί πρέπει να αποφασίσει τι είναι ουσιαστικό για την ιστορία και τι μπορεί να μετασχηματιστεί χωρίς να χαθεί ο πυρήνας της.

Αυτός είναι και ο λόγος που δεν υπάρχουν δύο δραματοποιήσεις του ίδιου βιβλίου που να είναι υποχρεωτικά ίδιες. Κάθε διασκευή είναι και μια νέα ανάγνωση του αρχικού έργου.

Η δραματοποίηση είναι και μια νέα ανάγνωση

Αυτό είναι κάτι που έχω καταλάβει περισσότερο δουλεύοντας με ιστορίες παρά διαβάζοντας για τη θεωρία της δραματοποίησης.

Για να δραματοποιήσεις ένα βιβλίο, πρέπει να το ξαναδιαβάσεις με διαφορετικό βλέμμα. Δεν αρκεί να ξέρεις τι λέει. Αρχίζεις να αναρωτιέσαι τι χρειάζεται η σκηνή. Ποιος είναι ο ήρωας που πρέπει να βρίσκεται μπροστά μας; Τι θέλει; Τι τον εμποδίζει; Ποια σχέση έχει με τους άλλους; Πού βρίσκεται η ένταση; Ποια στιγμή της ιστορίας αξίζει να κρατήσει περισσότερο χώρο; Ποια πράγματα μπορούν να ειπωθούν και ποια είναι προτιμότερο να τα αφήσουμε να φανούν;

Κάπου εκεί η ανάγνωση συναντά τη δραματουργία.

Και ίσως αυτή να είναι μία από τις μεγαλύτερες χαρές της δουλειάς: ότι ένα κείμενο που γνωρίζεις καλά αρχίζει ξαφνικά να σου αποκαλύπτει σκηνές που δεν υπήρχαν στη σελίδα.

Από το θεατρικό κείμενο στη σκηνή

Η δραματοποίηση, λοιπόν, είναι ένα δημιουργικό στάδιο που μπορεί να οδηγήσει από την αρχική ιστορία σε ένα νέο θεατρικό έργο και από εκεί στη σκηνή. Το αρχικό κείμενο εξακολουθεί να αποτελεί την αφετηρία, όμως ανάμεσα στη σελίδα και την παράσταση έχει μεσολαβήσει μια ολόκληρη διαδικασία ανάγνωσης, επιλογής, σύνθεσης και θεατρικής μετάπλασης.

Και όταν η διαδικασία αυτή αφορά ένα έργο για παιδιά, το αποτέλεσμα δεν είναι μόνο μια διαφορετική μορφή παρουσίασης της ιστορίας. Είναι και ένας διαφορετικός τρόπος με τον οποίο τα παιδιά μπορούν να τη συναντήσουν.

Και τι σχέση έχει όλο αυτό με τα παιδιά;

Η δραματοποίηση έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον όταν αφορά έργα για παιδιά, γιατί δημιουργεί έναν ακόμη δρόμο προς τη λογοτεχνία. Ένα παιδί μπορεί να γνωρίσει μια ιστορία διαβάζοντάς την, ακούγοντάς την ή βλέποντάς την στη σκηνή. Όταν η λογοτεχνική ιστορία μετασχηματίζεται σε θέατρο, μπορεί να γίνει αντικείμενο μιας διαφορετικής, πιο άμεσης και βιωματικής εμπειρίας.

Ο Θόδωρος Γραμματάς επισημαίνει αυτή τη δυνατότητα της δραματοποίησης να συνδέει τη λογοτεχνία με τη ζωντανή θεατρική εμπειρία και να λειτουργεί ως αφορμή για την καλλιέργεια της φιλαναγνωσίας. Στο δικό του κείμενο η δραματοποίηση εξετάζεται τόσο ως σύγχρονη θεατρική πρακτική όσο και ως παιδαγωγική δυνατότητα. (Theodore Grammatas)

Δεν σημαίνει ότι κάθε δραματοποίηση έχει ως σκοπό να κάνει τα παιδιά να αγαπήσουν τα βιβλία. Σημαίνει όμως ότι, όταν μια γνώριμη ιστορία αποκτά σώμα, φωνή και σκηνική παρουσία, μπορεί να δημιουργήσει μια διαφορετική σχέση του παιδιού με αυτήν.

Και εδώ θα ήθελα να κάνω μια διάκριση που έχει γίνει σημαντική για τη δική μας δουλειά στη Θεατρομάθεια.

Δραματοποίηση δεν σημαίνει απλώς «κάνουμε θέατρο με ένα βιβλίο»

Η λέξη χρησιμοποιείται συχνά με ευρύτερη σημασία στην εκπαίδευση. Μπορεί να περιγράψει μια διαδικασία κατά την οποία παιδιά ή μαθητές μπαίνουν σε ρόλους, αυτοσχεδιάζουν και προσεγγίζουν ένα κείμενο μέσα από θεατρικές τεχνικές. Η σχετική παιδαγωγική βιβλιογραφία εξετάζει εκτενώς αυτή τη χρήση της δραματοποίησης.

Στη Θεατρομάθεια έχουμε επιλέξει να χρησιμοποιούμε τον όρο «δραματοποίηση» με αυτή τη συγκεκριμένη έννοια: τη θεατρική μετάπλαση ενός μη θεατρικού κειμένου σε θεατρικό. Αυτό τη διαφοροποιεί από άλλες μορφές θεατρικής προσέγγισης ενός βιβλίου, όπως τα Βιβλιοταξίδια, όπου το βιβλίο γίνεται αφετηρία για μια σχεδιασμένη, διαδραστική θεατρική εμπειρία χωρίς να χρειάζεται να μετατραπεί σε θεατρικό έργο.

Και πού συναντιέται η δραματοποίηση με τα Βιβλιοταξίδια;

Εδώ βρίσκεται μια διάκριση που προέκυψε φυσικά μέσα από τη δική μας δουλειά.

Όταν ένα βιβλίο μεταπλάθεται σε θεατρικό έργο, μιλάμε για δραματοποίηση.

Όταν ένα βιβλίο γίνεται αφετηρία για μια σχεδιασμένη, ζωντανή και διαδραστική θεατρική εμπειρία, χωρίς να είναι απαραίτητο να μετατραπεί σε έτοιμο θεατρικό έργο, μιλάμε για Βιβλιοταξίδι.

Τα δύο μπορούν κάποτε να συναντηθούν μέσα στην ίδια δράση. Όμως δεν χρειάζεται να τα ονομάζουμε όλα με τον ίδιο τρόπο. Η σαφής διάκριση μάς επιτρέπει να αναπτύξουμε και τις δύο μορφές με τη δική τους λογική.

Η δραματοποίηση στη Θεατρομάθεια

Στη Θεατρομάθεια έχουμε δουλέψει με παιδικά βιβλία, παραμύθια και λογοτεχνικά έργα, αναζητώντας κάθε φορά τον τρόπο με τον οποίο μια συγκεκριμένη ιστορία μπορεί να αποκτήσει θεατρική μορφή. Η συνεργασία μας με τις Εκδόσεις Άγκυρα, για παράδειγμα, μας έδωσε την ευκαιρία να μεταπλάσουμε μια σειρά παιδικών βιβλίων σε θεατρικές παραστάσεις. Έχουμε επίσης δουλέψει πάνω σε λογοτεχνικά έργα, όπως το «Σαν όνειρο στο κύμα» του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, αλλά και σε άλλες ιστορίες που μας έδωσαν διαφορετικές αφετηρίες για σκηνική δημιουργία.

Κάθε τέτοια δουλειά είναι διαφορετική. Δεν υπάρχει μία συνταγή που να εφαρμόζεται σε όλα τα κείμενα. Υπάρχει το αρχικό έργο, η ανάγνωσή του, η αναζήτηση της θεατρικής του δυνατότητας και, στη συνέχεια, η επίπονη αλλά πολύ δημιουργική διαδικασία της μετάπλασης.

Ίσως τελικά αυτό να είναι και το πιο ουσιαστικό στοιχείο της δραματοποίησης: δεν παίρνεις μια ιστορία για να την αντιγράψεις στη σκηνή. Την ξαναδιαβάζεις για να ανακαλύψεις πώς μπορεί να ζήσει εκεί.

Ένα παράδειγμα από τη δουλειά μας

Η συνεργασία μας με τις Εκδόσεις Άγκυρα είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της διαδικασίας. Από το 2004 έως το 2012 και ξανά την περίοδο 2019–2020, δουλέψαμε πάνω σε παιδικά βιβλία των εκδόσεων και δημιουργήσαμε θεατρικές διασκευές τους.

Ανάμεσα στις παραστάσεις που παρουσιάστηκαν ήταν «Το Δώρο της Παπλωματούς», «Το Ταξίδι της Παπλωματούς», «Ο Εγωιστής Γίγαντας», «Πατάτες – Πατάτες», «Μελωδιούπολη» και «Η Ευτυχία είναι ένα Καρπούζι στο Κεφάλι σου».

[Δείτε περισσότερα για τις δραματοποιήσεις και θεατρικές διασκευές της Θεατρομάθειας →]

Μια ιστορία δεν γίνεται θέατρο επειδή τη μεταφέρουμε στη σκηνή.

Γίνεται θέατρο όταν ανακαλύψουμε τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να συμβεί μπροστά μας.

---

Βιβλιογραφικές αναφορές

• Μώρου, Α. (2002). «Δραματοποίηση: από το κείμενο στη σκηνή της τάξης. Ένα παράδειγμα, “Οδύσσεια” Ομήρου». Εκπαίδευση & Θέατρο, Ιούνιος 2002.
• Παπαδόπουλος, Σ. (2004). Η διδακτική αξιοποίηση της δραματοποίησης στο μάθημα της Γλώσσας στο Δημοτικό Σχολείο. Διδακτορική διατριβή, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Τμήμα ΦΠΨ, Τομέας Παιδαγωγικής.
• Μπακοπούλου, Μ. (2017). Οι αφηγήσεις και οι δραματοποιήσεις παραμυθιών και ιστοριών ως τεχνικές της Δραματικής Τέχνης στην Εκπαίδευση (Δ.Τ.Ε.) για τη βελτίωση της αυτοεκτίμησης. Μεταπτυχιακή εργασία, Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου. Η μελέτη περιλαμβάνει ειδικό κεφάλαιο για τον ορισμό και τα είδη της δραματοποίησης.
• Γραμματάς, Θ. «Η συμβολή της Δραματοποίησης στην καλλιέργεια της Φιλαναγνωσίας». Το άρθρο εξετάζει τη δραματοποίηση ως θεατρική πρακτική και ως παιδαγωγική δυνατότητα, με ιδιαίτερη αναφορά στη σχέση της με τη φιλαναγνωσία. (Theodore Grammatas)